<\/p>\n
Adam Zagajewski<\/strong><\/p>\n O \u010cUDENJU<\/strong><\/p>\n (Odlomek eseja iz knjige Substancja nieuporz\u0105dkowana <\/em>(sln. Raztresena snov<\/em>), <\/em>Krakov 2019) <\/p>\n George Steiner, ki nas je \u017ee tolikokrat budil iz intelektualnega dreme\u017ea, rad govori o filozofskem \u010dudenju (thaumazein<\/em>). Pomnimo, da so v\u00e9liki Grki uporabljali prav ta izraz \u2013 in da je bil zanje za\u010detek filozofije nelo\u010dljivo povezan s \u010dudenjem. \u00a0Pa ne le filozofije. Vsak, ki je kdaj koli izkusil sladkost \u2013 a tudi muke \u2013 duhovnega \u017eivljenja, \u017eivljenja znotraj umetnosti, poezije, a \u017eivljenja, ki se nikoli povsem ne oddvoji od osrednjega toka eksistence, od na\u0161ih sr\u010dnih zadev, vpra\u0161anj ekonomije, vsakdanjika, prijateljstva, tudi politike, jim brez truda prizna, da imajo prav.<\/p>\n Te\u017eje bo, \u010de bo kdo od nas zahteval refleksijo o bolj konkretni, poro\u010devalski temi: na primer, \u010de bi kdo vpra\u0161al, ali nas poezija \u0161e vedno zmore osupniti, ali nas osvobaja ravnodu\u0161ja in rutine, v katero nas vpenja prav vsakdanjost, klasi\u010dna vsakdanjost, taka kot vedno, pa tudi njena nova oblika, ki jo soustvarjajo internet in druge nekoliko zahrbtno priro\u010dne iznajdbe, odgovor ne bi bil preprost. Vsaka veja umetnosti je seveda preplet prav tega \u010dudenja in rutine. \u010cudenja se ne da zaustaviti, za vedno zamrzniti v \u010dasu \u2013 po\u017eivlja nas, a nas obi\u0161\u010de le poredko, pride in gre, in v njegovi odsotnosti se vra\u010da rutina ali \u00bbstabilnost\u00ab, mogo\u010de \u00bbstil\u00ab, v najslab\u0161em primeru dolg\u010das.<\/p>\n Steinerjevsko \u2013 in gr\u0161ko \u2013 \u010dudenje dobro dene domi\u0161ljiji, o tem ni dvoma. Toda ali pri sodobnih pesnikih pogosto naletimo nanj? Res je, da so med nami v\u00e9liki pesniki \u010dudenja \u2013 v mislih imam na primer \u017ee pokojno, a \u0161e kako prisotno Wis\u0142awo Szymborsko, pa Czes\u0142awa Mi\u0142osza in Zbigniewa Herberta (seznam je lahko dalj\u0161i \u2013 Seamus Heaney, Josip Brodski in \u0161e toliko drugih). Wis\u0142awi Szymborski tok romanti\u010dne poezije ni bil blizu, ravno nasprotno \u2013 v njenem delu je mnogo protiromanti\u010dnih odzivov; sicer pa niti magi\u010dnost niti sposobnost \u010dudenja nista izklju\u010dni lastnosti romantike.<\/p>\n Wis\u0142awa Szymborska je pesnica, ki se na nek na\u010din navezuje na razsvetljenstvo. Spominjam se \u2013 ta spomin je vezan na pogovor z njo \u2013, kako nedojemljivo v estetskem smislu je bilo zanjo pokolenje poljskih vojnih pesnikov, pravzaprav njenih sodobnikov, le da je ona debitirala bistveno pozneje \u2013 ko njih ve\u010d ni bilo. Najslavnej\u0161i izmed njih, Krzysztof Kamil Baczy\u0144ski, je bil romantik in sanja\u010d, nadaljevalec estetike Juliusza S\u0142owackega, avtor pesnitev, gosto posejanih z metaforami, razpolo\u017eenjskih, ki jih mnogo bolj nesejo valovi asociacij kot pa refleksija. In prav taki poeziji, mehki, vro\u010di\u010dni, fantazmagori\u010dni, iz katere je bila odstranjena mre\u017ea razumskih navezav, se je odpovedala avtorica pesmi \u00bbMa\u010dka v praznem stanovanju\u00ab.<\/p>\n Lahko bi rekli, da se je pri Wis\u0142awi Szymborski, ki se je v zgodnjih petdesetih letih opekla z naivnim sprejemanjem nekaterih elementov marksisti\u010dno-stalinisti\u010dne \u00bbnove vere\u00ab, \u010dudenje, ki je bilo \u2013 postalo \u2013 kasneje vogelni kamen njene poetike, dru\u017eilo z veliko previdnostjo. Previdnost in \u010dudenje sta morala iti z roko v roki, da bi \u017ee vnaprej izklju\u010dila mo\u017enost ponovne pomote. \u017de samo to je nekaj fascinantnega, zagotovo edinstvenega, <\/strong>morda tudi nekaj novega v zgodovini evropske poezije. Tako je v\u00e9liki pesnici, \u017eive\u010di v dobi ideologije, ki ji je za kratek \u010das podlegla, ta pomembna epizoda prinesla radikalna umetni\u0161ka in estetska spoznanja. Kot velika dama, katere svilen pla\u0161\u010d se je dotaknil blata, je od tedaj pre\u010dkala ulice in trge literature z druga\u010dnim korakom, pri \u010demer se je skrajno pozorno razgledovala naokoli. In posledice so bile pogosto \u010darobne. […]<\/p>\n Prav zares, \u010dudenje je nepogre\u0161ljivo, kadar smo soo\u010deni z minevanjem \u010dasa. Vsako pokolenje znova osuplja podlost \u010dasa, \u010deprav bi zadostoval obisk v katerem koli arheolo\u0161kem muzeju (da ne govorimo o pokopali\u0161\u010dih, starih ali novej\u0161ih, slikovitih ali neznatnih), pa bi na osuplost postali odporni. Saj vendar vemo. Zadostuje, da se ozremo na na\u0161e starajo\u010de se star\u0161e, dokler so \u017eivi; kasneje pa, ko odidejo, zadostuje, da se zazremo v ogledalo ali v lastno podobo, fotografirano pri \u00bbslabi svetlobi\u00ab, kot to takoj jedko pripomnimo. Povrh vsega se starajo tudi na\u0161i otroci (medicina pravi, da se najhitreje starajo dojen\u010dki, a v mislih imam nekaj drugega). Moralo bi zadostovati \u2013 vendar ne, ne zadostuje. Vsak izmed nas mora sam, osebno in bole\u010de odkrivati najstarej\u0161o skrivnost sveta, knjige tu ne pomagajo, ne pomaga \u0161ola, ne pomaga pozorno in ve\u010dkratno branje vseh Proustovih del, teh mojstrovin poeti\u010dne magije, ki jo nadzoruje ideja. Vsako pokolenje mora prebroditi enak \u0161ok: da mora oditi, da bo izginilo. Vsako pokolenje, vsaka \u017eenska, vsak mo\u0161ki. Zdi se, da nam umetni\u0161ke in literarne mojstrovine ne pripovedujejo o ni\u010demer drugem. Pa vendar nismo naredili doma\u010de naloge, nismo dovolj pozorno brali, poslu\u0161ali, gledali.<\/p>\n Tako je, kot da bi imeli opravka z dvema razli\u010dnima registroma, ki se nikoli ne sre\u010data: na eni strani \u010das v knji\u017eevnosti, poeziji, filozofiji, a tudi v filmu (na primer pri Bergmanu) in slikarstvu (Rembrandtovi avtoportreti!), v elegi\u010dni glasbi; na tiso\u010de strani, na desetine sonat, na stotine v\u00e9likih pesnitev in prodornih filozofskih analiz, na drugi strani pa \u2013 na\u0161 lastni \u010das, na\u0161 lastni ubijalec, na\u0161e staranje, na\u0161e odkrivanje \u00bbsmrtnosti\u00ab (v narekovajih, ker jo pravzaprav odkrivamo samo pri drugih, prijateljih, znancih in neznancih). \u00bbNa\u0161 \u010das\u00ab \u2013 \u010deprav si raba svojilnega pridevnika tu zaslu\u017ei smeh. Kdo je \u010digav.<\/p>\n Izobrazba nam pri tem ni prav ni\u010d v pomo\u010d. Prav pride v toliko drugih situacijah in kontekstih, v\u010dasih nam omogo\u010da vzpostavitev distance do te\u017ekih in neprijetnih stvari, povzro\u010di, da smo nekoliko modrej\u0161i, utrjuje krhke stene na\u0161ega notranjega \u017eivljenja, raz\u0161iri polje na\u0161ega obstoja, povezuje nas z minulimi pokolenji. Vendar nas na \u017ealost ne more izbolj\u0161ati v eti\u010dnem smislu, o \u010demer so velikokrat pisali v kontekstu mno\u017ei\u010dnih zlo\u010dinov dvajsetega stoletja, ki so jih \u2013 kot vemo \u2013 izvajali tudi eruditi. Hans Frank, nacisti\u010dni rabelj na Poljskem, ki je goste (med njimi Curzia Malaparteja, ki je to opisal), sprejemal v sobanah poljskih kraljev na gradu Vavel, je bil izredno izobra\u017een \u010dlovek, tudi umetni\u0161ko. Rad je igral Chopina, to\u010dno tega Chopina, \u010digar del se na njegov ukaz v okupirani dr\u017eavi ni smelo javno izvajati. Z erudicijo pa si prav tako ne moremo pomagati na drugem podro\u010dju, kjer gre za tragedijo \u010dasa, na\u0161ega \u010dasa, na\u0161ega po\u010dasnega odhajanja, minevanja, kjer na kocki ni \u010das Marcela, \u010das Ronsarda, Villona, \u010das Bergmana ali Becketta, temve\u010d na\u0161, tvoj, moj.<\/p>\n Berimo torej, \u0161tudirajmo, ne zanemarjajmo, bog ne daj, velikih muzejev, galerij, tudi ne pu\u0161\u010dajmo vnemar kraljestva glasbe, ki tako lepo objokuje tisto, kar izgubljamo \u2013 Franz Schubert je povedal: \u00bbFr\u00f6hliche Musik? Ich kenne keine\u00ab, torej: \u00bbRadostna glasba? Take ne poznam\u00ab. Posvetimo pozornost v\u00e9likim filozofom, toda brez pri\u010dakovanj, da nam bo to pomagalo, ko se bo treba soo\u010diti z \u00bbna\u0161im\u00ab \u010dasom, na\u0161o sodbo, ko nas ponovno preseneti to za\u010dudenje, ta posebna vrsta za\u010dudenja, zve\u010der ali zjutraj. Ko se odsev na\u0161ega obraza nenadejano pojavi v priprtem oknu pritli\u010dnega stanovanja, mimo katerega nas zanese na nedol\u017enem majskem sprehodu \u2013 le da nam maja petje kosov, ta uteha, poznana vsem evropskim mestom, ameri\u0161kim metropolam pa ne, dovoli pozabiti na \u0161e en memento mori<\/em>, ki je zaplesal na sve\u017ee pomiti \u0161ipi.<\/p>\n \u010cas, ena izmed najzahtevnej\u0161ih tem. Ob tem pride na misel ne le slavna opazka svetega Avgu\u0161tina, ampak anekdoti\u010dno tudi neko Heideggerjevo pismo Hanni Arendt; Martin Heidegger v njem pi\u0161e, da z najve\u010djim zanimanjem po\u017eira sve\u017ee izdano \u010carobno goro<\/em> Thomasa Manna, da je to sijajen roman, \u0161koda le, da je v njem toliko trapastih zastranitev na temo \u010dasa! \u0160e dobro, da avtor Jo\u017eefa in njegovih bratov<\/em> ni mogel prebrati teh besed. O\u010ditno dva najodli\u010dnej\u0161a analitika \u010dasa ne zmoreta najti skupnega jezika.<\/p>\n \u010cudenje nam nedvomno pomaga pri grajenju in ohranjanju \u017eivljenja, \u00bbpodvr\u017eenega refleksiji\u00ab \u2013 po Sokratovem mnenju edinega \u010dloveka vrednega \u017eivljenja. Danes je te\u017eava tudi v tem, da se je pove\u010dal razpon refleksije, kakr\u0161ni lahko podvr\u017eemo svoje \u017eivljenje. Ali bi psihoanaliti\u010dna refleksija zado\u0161\u010dala atenskemu modrecu? Odgovora ne poznamo, a vpra\u0161anje zato \u0161e ni absurdno.<\/p>\n \u017divljenje, podvr\u017eeno refleksiji, pravo, naporno \u017eivljenje, ki pozna tako navdu\u0161enje kot obup, hkrati pa je brez odgovorov na mnogo vpra\u0161anj; ki se odpoveduje tiso\u010dim olaj\u0161avam, ki nam jih vsak dan znova ponuja mno\u017ei\u010dna kultura (in mno\u017ei\u010dna psihologija tipa self-help<\/em>)\u2013 zdi se, da k njemu vodi vsaka pristna umetnost. Ampak tudi tu imamo te\u017eave s pridevniki \u2013 pravimo \u00bbpristno\u00ab, \u00bbpravo\u00ab, a ko izgovarjamo te besede, se previdno oziramo naokoli: ko nas vsaj ne bi nih\u010de prosil za definicije teh stvari. Ali v resnici sploh potrebujemo definicije?<\/p>\n Tu je \u0161e obmo\u010dje ti\u0161ine, obmo\u010dje molka. Poezija govori, a (skoraj) zmeraj govori iznad meje molka. V nasprotju s tistimi govorci, ki jim je treba z nestrpnim pogledovanjem na uro dati vedeti, naj vendar \u017ee obmolknejo, poezija takih opozoril sploh ne potrebuje; molk deluje v njej, skriva se tik pod povr\u0161jem.<\/p>\n Pa sploh lahko polagamo toliko upov v poezijo? Le kdo se dandanes navdu\u0161uje nad njo \u2013 razen pesnikov in njihovih \u017eena? Po\u010dasi izginja lik literarnega kritika, strokovnjaka za poezijo, ljubitelja poezije. Osrednji \u010dasopisi jo navadno prezrejo, televizije ne zanima.<\/p>\n Morda pa to ni ni\u010d tako stra\u0161nega. Konec koncev v astronomskih observatorijih tudi ne dela prav veliko ljudi. Mi pa vemo, da je zvezd mnogo ve\u010d, na milijarde.<\/p>\n <\/p>\n Adam Zagajewski<\/strong><\/p>\n O ZDZIWIENIU<\/strong><\/p>\n (Fragment eseju z ksi\u0105\u017cki Substancja nieuporz\u0105dkowana<\/em>, Krak\u00f3w 2019)<\/strong><\/p>\n <\/p>\n George Steiner, kt\u00f3ry ju\u017c tyle razy budzi\u0142 nas z intelektualnej drzemki, ch\u0119tnie m\u00f3wi o filozoficznym zdziwieniu (thaumazein<\/em>). Pami\u0119tamy, \u017ce wielcy Grecy w\u0142a\u015bnie tego poj\u0119cia u\u017cywali \u2013 i uznawali zdziwienie za nieusuwalny pocz\u0105tek filozofii. Nie tylko filozofii. Ka\u017cdy, kto kiedykolwiek zazna\u0142 s\u0142odyczy \u2013 ale i trudno\u015bci \u2013 \u017cycia duchowego, \u017cycia wewn\u0105trz sztuki, poezji, ale \u017cycia, kt\u00f3re nigdy nie separuje si\u0119 ca\u0142kowicie od g\u0142\u00f3wnego nurtu egzystencji, od naszych spraw sercowych, ekonomicznych, codziennych, przyjacielskich, tak\u017ce politycznych, bez trudu przyzna im racj\u0119.<\/p>\n Gorzej b\u0119dzie, je\u015bli kto\u015b za\u017c\u0105da od nas cho\u0107by refleksji na temat bardziej konkretny, sprawozdawczy: na przyk\u0142ad, gdyby kto\u015b zapyta\u0142, czy poezja wci\u0105\u017c potrafi nas zdumiewa\u0107, czy wyzwala nas z oboj\u0119tno\u015bci, z rutyny, w jak\u0105 wp\u0119dza nas w\u0142a\u015bnie codzienno\u015b\u0107, codzienno\u015b\u0107 klasyczna, taka jak zawsze, ale i nowy jej rodzaj, produkowany przez internet i inne nieco zdradliwe u\u0142atwienia, odpowied\u017a nie b\u0119dzie \u0142atwa. To oczywiste, \u017ce ka\u017cda ga\u0142\u0105\u017a sztuki spleciona jest ze zdziwienia i z rutyny w\u0142a\u015bnie. Zdziwienia nie da si\u0119 unieruchomi\u0107, zatrzyma\u0107 na zawsze \u2013 ono odradza nas, ale jest rzadkim go\u015bciem, przychodzi i odchodzi, a pod jego nieobecno\u015b\u0107 wraca rutyna czy \u201estabilno\u015b\u0107\u201d, czy mo\u017ce \u201estyl\u201d, w najgorszym razie nuda.<\/p>\n Steinerowskie \u2013 i greckie \u2013 zdziwienie sprzyja wyobra\u017ani, jak najbardziej. Czy jednak wiele go znajdziemy u wsp\u00f3\u0142czesnych poet\u00f3w? Owszem, s\u0105 wielcy poeci zdziwienia po\u015br\u00f3d nas \u2013 my\u015bl\u0119 teraz na przyk\u0142ad, o nie\u017cyj\u0105cej ju\u017c, lecz wci\u0105\u017c bardzo obecnej Wis\u0142awie Szymborskiej, o Czes\u0142awie Mi\u0142oszu i Zbigniewie Herbercie (lista mo\u017ce by\u0107 d\u0142u\u017csza \u2013 Seamus Heaney, Josif Brodski i tylu jeszcze innych). Wis\u0142awie Szymborskiej nie by\u0142 bliski nurt romantyczny poezji, przeciwnie, du\u017co jest w jej dziele reakcji antyromantycznej, ale te\u017c ani magiczno\u015b\u0107, ani zdziwienie nie s\u0105 wy\u0142\u0105czn\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 romantyk\u00f3w.<\/p>\n Wis\u0142awa Szymborska to poetka zwi\u0105zana w jaki\u015b spos\u00f3b z o\u015bwieceniem. Pami\u0119tam \u2013 to wspomnienie \u0142\u0105czy si\u0119 z rozmow\u0105 z ni\u0105 \u2013 jak niewyobra\u017calne w sensie estetycznym by\u0142o dla niej pokolenie polskich poet\u00f3w wojennych, w gruncie rzeczy dok\u0142adnych jej r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w, tyle \u017ce ona znacznie p\u00f3\u017aniej debiutowa\u0142a \u2013 gdy ich ju\u017c nie by\u0142o. Najs\u0142awniejszy spo\u015br\u00f3d nich, Krzysztof Kamil Baczy\u0144ski, to romantyk i marzyciel, kontynuator estetyki Juliusza S\u0142owackiego, tw\u00f3rca poemat\u00f3w g\u0119stych od metafor, nastrojowych, niesionych przez fal\u0119 asocjacji bardziej ni\u017c przez refleksj\u0119. I w\u0142a\u015bnie tak\u0105 poezj\u0119, mi\u0119kk\u0105, gor\u0105czkow\u0105, fantasmagoryczn\u0105, z kt\u00f3rej wyj\u0119to siatk\u0119 racjonalnych odniesie\u0144, odrzuca\u0142a autorka wiersza Kot w pustym mieszkaniu<\/em>.<\/p>\n Chcia\u0142oby si\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce dla Wis\u0142awy Szymborskiej, kt\u00f3ra we wczesnych latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych sparzy\u0142a si\u0119 na naiwnej akceptacji niekt\u00f3rych element\u00f3w marksistowsko-stalinowskiej \u201enowej wiary\u201d, zdziwienie, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej by\u0142o \u2013 sta\u0142o si\u0119 \u2013 kamieniem w\u0119gielnym jej poetyki, musia\u0142o si\u0119 te\u017c \u0142\u0105czy\u0107 z wielk\u0105 ostro\u017cno\u015bci\u0105. Ostro\u017cno\u015b\u0107 i zdziwienie musia\u0142y sobie towarzyszy\u0107, tak aby z g\u00f3ry wy\u0142\u0105czy\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 jeszcze jednej pomy\u0142ki. Ju\u017c samo to jest czym\u015b fascynuj\u0105cym, zapewne zupe\u0142nie wyj\u0105tkowym, mo\u017ce te\u017c czym\u015b nowym w historii europejskiej poezji. Oto wielka poetka \u017cyj\u0105ca w epoce ideologii \u2013 kt\u00f3rej na kr\u00f3tko uleg\u0142a \u2013 wyci\u0105gn\u0119\u0142a z tego wa\u017cnego epizodu radykalne wnioski artystyczne i estetyczne. Jak wielka dama, kt\u00f3rej jedwabny p\u0142aszcz dotkn\u0105\u0142 b\u0142ota, sz\u0142a odt\u0105d przez ulice i place literatury innym ju\u017c krokiem, niezwykle uwa\u017cnie rozgl\u0105daj\u0105c si\u0119 dooko\u0142a. I rezultaty by\u0142y cz\u0119sto ol\u015bniewaj\u0105ce. […]<\/p>\n Doprawdy, zdziwienie jest niezb\u0119dne, gdy stajemy wobec up\u0142ywu czasu. Ka\u017cde pokolenie od nowa zdumiewa si\u0119 pod\u0142o\u015bci\u0105 czasu, chocia\u017c wystarczy\u0142aby wizyta w jakimkolwiek muzeum archeologicznym (ju\u017c nie wspominam o cmentarzach, starych czy nowszych, malowniczych czy banalnych), by uodporni\u0107 si\u0119 na zdumienie. Przecie\u017c wiemy. Wystarczy spojrze\u0107 na naszych starzej\u0105cych si\u0119 rodzic\u00f3w, p\u00f3ki jeszcze \u017cyj\u0105, a p\u00f3\u017aniej, gdy odejd\u0105, wystarczy, by\u015bmy zagl\u0105dn\u0119li do lustra lub obejrzeli fotografi\u0119, kt\u00f3r\u0105 kto\u015b nam zrobi \u201ew z\u0142ym o\u015bwietleniu\u201d, jak to zaraz kostycznie skomentujemy. I na domiar z\u0142ego starzej\u0105 si\u0119 nawet nasze dzieci (medycyna uwa\u017ca, \u017ce najszybciej starzej\u0105 si\u0119 niemowl\u0119ta, ale nie to mam na my\u015bli). Powinno wystarczy\u0107 \u2013 ale nie, nie wystarcza. Najstarsza tajemnica \u015bwiata musi by\u0107 przez ka\u017cdego z nas odkryta osobi\u015bcie i bole\u015bnie, indywidualnie, ksi\u0105\u017cki tu nie pomog\u0105, nie pomo\u017ce szko\u0142a, nie pomo\u017ce uwa\u017cna i wielokrotna lektura wszystkich tom\u00f3w Prousta, tego arcydzie\u0142a poetyckiej magii, kontrolowanej przez my\u015bl. Ka\u017cde pokolenie musi prze\u017cy\u0107 ten sam szok: \u017ce musi odej\u015b\u0107, \u017ce zniknie. Ka\u017cde pokolenie, ka\u017cda kobieta, ka\u017cdy m\u0119\u017cczyzna. A wydawa\u0142oby si\u0119, \u017ce o niczym innym nie m\u00f3wi\u0105 nam arcydzie\u0142a sztuki i literatury. A jednak nie odrobili\u015bmy lekcji, nie do\u015b\u0107 uwa\u017cnie czytali\u015bmy, s\u0142uchali\u015bmy, ogl\u0105dali\u015bmy.<\/p>\n To tak, jakby\u015bmy mieli do czynienia z dwoma r\u00f3\u017cnymi, niespotykaj\u0105cymi si\u0119 nigdy rejestrami: z jednej strony czas w literaturze, w poezji, w filozofii, ale tak\u017ce w filmie (cho\u0107by u Bergmana) i w malarstwie (autoportrety Rembrandta!), w elegijnej muzyce, tysi\u0105ce stronic, dziesi\u0105tki sonat, setki wielkich wierszy i przenikliwych analiz filozoficznych, a z drugiej strony \u2013 nasz w\u0142asny czas, nasz w\u0142asny zab\u00f3jca, nasze starzenie si\u0119, nasze odkrywanie \u201e\u015bmiertelno\u015bci\u201d (w cudzys\u0142owie, bo w gruncie rzeczy odkrywamy j\u0105 tylko u innych, u przyjaci\u00f3\u0142, u znajomych i nieznajomych). \u201eNasz czas\u201d \u2013 chocia\u017c u\u017cycie przymiotnika dzier\u017cawczego jest tu \u015bmiechu warte. Kto kogo dzier\u017cy.<\/p>\n Wykszta\u0142cenie nic nam tu nie pomo\u017ce. Przydaje si\u0119 w tylu innych sytuacjach i kontekstach, pozwala nam czasem zachowa\u0107 dystans wobec rzeczy trudnych i nieprzyjemnych, czyni nas nieco m\u0105drzejszymi, wzmacnia w\u0105t\u0142e \u015bciany naszego \u017cycia wewn\u0119trznego, powi\u0119ksza powierzchni\u0119 naszej egzystencji, \u0142\u0105czy nas z minionymi pokoleniami. Ale, niestety, nie potrafi nas uczyni\u0107 lepszymi w sensie etycznym, o czym przecie\u017c wielokrotnie pisano w kontek\u015bcie masowych zbrodni dwudziestowiecznych, kt\u00f3re, jak wiemy, pope\u0142niali tak\u017ce i erudyci. Hans Frank, nazistowski kat Polski, kt\u00f3ry przyjmowa\u0142 go\u015bci, w\u015br\u00f3d nich Curzia Malapartego (kt\u00f3ry to opisa\u0142), na Wawelu, w komnatach polskich kr\u00f3l\u00f3w, by\u0142 cz\u0142owiekiem nadzwyczaj wykszta\u0142conym, tak\u017ce artystycznie. Lubi\u0142 gra\u0107 Chopina, tego samego Chopina, kt\u00f3rego z jego rozkazu nie wolno by\u0142o wykonywa\u0107 publicznie w okupowanym kraju. Ale erudycja nie pomaga nam tak\u017ce i w innej dziedzinie, tam gdzie idzie o dramat czasu, naszego czasu, naszego powolnego odchodzenia, przemijania, tam gdzie stawk\u0105 jest nie czas Marcela, czas Ronsarda, Villona, czas Bergmana czy Becketta, ale nasz, tw\u00f3j, m\u00f3j.<\/p>\n Czytajmy, owszem, studiujmy, nie zaniedbujmy, bro\u0144 Bo\u017ce, wielkich muze\u00f3w, galerii, nie porzucajmy te\u017c kr\u00f3lestwa muzyki, tak pi\u0119knie op\u0142akuj\u0105cej to, co tracimy \u2013 Franz Schubert powiedzia\u0142: \u201eFr\u00f6hliche Musik? Ich kenne keine\u201d, czyli: \u201eRadosna muzyka? Nie znam takiej\u201d. Po\u015bwi\u0119\u0107my uwag\u0119 wielkim filozofom, ale nie spodziewajmy si\u0119, \u017ce nam to pomo\u017ce, gdy znowu przyjdzie si\u0119 nam zmierzy\u0107 z \u201enaszym\u201d czasem, z naszym wyrokiem, gdy zn\u00f3w zaskoczy nas to zdziwienie, ten specjalny rodzaj zdziwienia, wieczorem albo nad ranem. Gdy niespodziewane odbicie naszej twarzy pojawi si\u0119 w uchylonym oknie parterowego mieszkania, obok kt\u00f3rego poprowadzi nas niewinny majowy spacer \u2013 tyle \u017ce w maju \u015bpiew kos\u00f3w, to pocieszenie, kt\u00f3re zna ka\u017cde europejskie miasto, a nie znaj\u0105 ameryka\u0144skie metropolie, pozwoli nam zapomnie\u0107 o jeszcze jednym memento mori<\/em>, kt\u00f3re zata\u0144czy\u0142o na \u015bwie\u017co umytej szybie.<\/p>\n Czas, jeden z najtrudniejszych temat\u00f3w. Przypomina si\u0119 tu nie tylko s\u0142awne spostrze\u017cenie \u015bwi\u0119tego Augustyna, ale i, anegdotycznie, pewien list Martina Heideggera do Hannah Arendt; Heidegger pisze tam, \u017ce poch\u0142ania z najwi\u0119kszym zainteresowaniem \u015bwie\u017co wydan\u0105 Czarodziejsk\u0105 g\u00f3r\u0119<\/em> Tomasza Manna, \u017ce to \u015bwietna powie\u015b\u0107, szkoda tylko, \u017ce tak wiele w niej niem\u0105drych dywagacji na temat czasu! Dobrze, \u017ce autor J\u00f3zefa i jego braci<\/em> nie m\u00f3g\u0142 przeczyta\u0107 tych s\u0142\u00f3w. Najwyra\u017aniej dwaj wybitni analitycy czasu nie potrafi\u0105 znale\u017a\u0107 wsp\u00f3lnego j\u0119zyka.<\/p>\n Zdziwienie pomaga nam niew\u0105tpliwie w zbudowaniu i utrzymaniu \u017cycia \u201epoddanego refleksji\u201d, jedynego \u017cycia, jak uwa\u017ca\u0142 Sokrates, godnego nas. Dzisiaj trudno\u015b\u0107 polega te\u017c na tym, \u017ce powi\u0119kszy\u0142a si\u0119 gama refleksji, jakiej mo\u017ce by\u0107 poddane nasze \u017cycie. Czy refleksja psychoanalityczna zadowoli\u0142aby ate\u0144skiego m\u0119drca? Nie znamy odpowiedzi na to pytanie, kt\u00f3re jednak nie staje si\u0119 przez to absurdalne.<\/p>\n \u017bycie poddane refleksji, \u017cycie prawdziwe, trudne, znaj\u0105ce i zachwyt, i rozpacz, za to nieznaj\u0105ce odpowiedzi na wiele pyta\u0144, rezygnuj\u0105ce z tysi\u0105ca u\u0142atwie\u0144, jakie podsuwa nam codziennie kultura masowa (i masowa psychologia typu self-help<\/em>) \u2013 to do niego, wydaje si\u0119, prowadzi wszelka autentyczna sztuka. Lecz i tu mamy k\u0142opot z przymiotnikami \u2013 m\u00f3wimy \u201eprawdziwe\u201d, \u201eautentyczne\u201d, ale m\u00f3wi\u0105c to, rozgl\u0105damy si\u0119 uwa\u017cnie dooko\u0142a: oby tylko nikt nas nie poprosi\u0142 o definicj\u0119 tych rzeczy. Ale czy naprawd\u0119 potrzebujemy definicji?<\/p>\n Jeszcze jest strefa ciszy, strefa milczenia. Poezja m\u00f3wi, ale zawsze, czy prawie zawsze, m\u00f3wi znad granicy milczenia. W przeciwie\u0144stwie do tych orator\u00f3w, kt\u00f3rym trzeba wskazywa\u0107 zegar, \u017ceby wreszcie umilkli, poezja na og\u00f3\u0142 takich przestr\u00f3g nie potrzebuje, milczenie pracuje w niej, kryje si\u0119 tu\u017c pod powierzchni\u0105.<\/p>\n Czy jednak mo\u017cemy a\u017c tyle nadziei pok\u0142ada\u0107 w poezji? Kt\u00f3\u017c si\u0119 dzisiaj pasjonuje poezj\u0105? \u2013 poza poetami i ich \u017conami? Powoli zanika posta\u0107 krytyka literackiego, specjalisty od poezji, mi\u0142o\u015bnika poezji. Wielkie dzienniki na og\u00f3\u0142 ignoruj\u0105 j\u0105, telewizja nie interesuje si\u0119 ni\u0105.<\/p>\n Mo\u017ce jednak nie jest to takie straszne. W ko\u0144cu w obserwatoriach astronomicznych te\u017c nie pracuje tak wiele os\u00f3b. My jednak wiemy, \u017ce gwiazd jest du\u017co wi\u0119cej, miliardy.<\/p>\n <\/p>\n
\n<\/em><\/strong><\/p>\n